شنبه 16 مهر 1393
ارتباط با ما : 32223096-051
Farhangi@aqr.ir

امام رضا علیه‌السلام: ایمان‌ یک‌ درجه‌ بالاتر از اسلام‌ است‌ و تقوا یک‌ درجه‌ بالاتر از ایمان‌ است‌، و به‌ فرزند آدم‌ چیزى‌ بالاتر از یقین‌ داده‌ نشده‌ است‌.تحف‌ العقول‌/ص‌469

 

گذری بر نسخه‌های دست‌نویس قرآنی گنجینه مخطوطات کتابخانه آستان قدس رضوی

یادگاری‌های شیفتگان شمس‌الشموس علیه‌السلام

حال عجیبی داشت. وضو گرفت و وسایلی را که آماده کرده بود روی میز گذاشت. در ذهنش برای چندمین بار حرم مطهر رضوی را تجسم کرد. دلش آرام شد. زیرلب «بسم الله» گفت، قلم به دست گرفت و شروع به کار کرد. کاری ارزشمند که قرار بود چند ماه بعد او را میهمان حریم امن امام هشتم علیه‌السلام کند. 
یادگاری‌های شیفتگان شمس‌الشموس علیه‌السلام

به کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی برساند تا هنردست خود را به این آستان ملکوتی اهدا کند. هنری که با کتابت کلام الهی گره خورده بود. گنجینه مخطوطات کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، میزبان مجموعه بی‌بدیلی است از جزوات و قرآن‌های دست‌نویس. آثاری که توسط اهل علم و معرفت با ذوق و ظرافت ویژه‌ای نگاشته شده و به این آستان مقدس اهدا شده است. در این گزارش نگاهی به این مجموعه قرآنی دست‌نویس می‌کنیم و با نکات قابل تأمل برای خلق آثار قرآنی با ماندگاری بیشتر آشنا می‌شویم.

تنوع در خلق آثار
مجموعه‌ای قرآن و جزوات دست‌نویس قرآنی در کنار نسخه‌های خطی، قرآن‌ها و جزوه‌های قرآنی خطی و نسخه‌های عکسی (فاکسی‌میله) در گنجینه اداره مخطوطات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، نگهداری می‌شود که هر کدام از آثار آن با ذوق و سلیقه خاصی کتابت و خلق شده است.
سیدمحمدرضا رضاپور؛ معاون اداره مخطوطات و کارشناس نسخه‌های خطی و قرآن‌های دست‌نویس در‌این‌باره می‌گوید: «این منابع دست‌نویس به همت شیفتگان امام رضا علیه‌السلام از طریق وقف، نذر یا اهدا، در دوره معاصر گردآوری شده و در مخزن منابع خطی اداره حفظ می‌شود. این دست‌نوشته‌ها بر روی کاغذ، پارچه و یا یک تابلوی هنری چشم‌نوازی می‌کند. تنوع آن‌ها نشان‌دهنده خلاقیت و ذوق سرشار دوست‌داران فرهنگ و هنر ایرانی اسلامی است».
به‌طور نمونه در یک اثر، آیات قرآنی بر روی دانه‌های برنج حک و به صورت تابلویی نفیس درآمده است.
او ادامه می‌دهد: «برخی قلم بر مرکب نهاده‌اند و بعضی دیگر با خودکار و روان‌نویس این آثار قرآنی را در قطع‌های مختلف؛ از قطع کوچک و جیبی گرفته تا قطع وزیری و سلطانی و حتی بزرگ‌تر نوشته‌اند. همچنین آثاری در این مجموعه قابل رؤیت است که با هنرهای سوزن‌دوزی مانند گلابتون‌دوزی خلق شده است».
خط‌های نستعلیق، شکسته نستعلیق، نسخ، ثلث و همچنین خط کوفی در این دست‌نویس‌ها چشمان اهل قلم را مجذوب خود می‌کند.
به عبارتی، هر اهل ذوقی، قریحه و سلیقه خاص خود را برای کتابت کلام وحی به‌کار برده است. به‌طوری که از قرآن کامل، جزوه قرآنی(شامل یک یا چند جزء قرآن) تا تابلوهایی از سوره‌ها و آیات منتخب مانند آیت‌الکرسی، سوره توحید و... در این مجموعه وجود دارد. حتی تعداد سطرهای صفحات و ورق‌های این آثار دست‌نویس نیز متفاوت است. همان‌گونه که همه نسخه‌های خطی گنجینه آستان قدس رضوی دیجیتال شده‌اند، دست‌نوشته‌ها نیز در ردیف دیجیتال‌سازی قرار گرفته‌اند.

تجلی هنرهای ناب ایرانی
آیات قرآنی بر روی پارچه‌های سفید کتان با نخ‌های نازک ابریشم مشکی و گلابتون زرین، دوخته شده است. جزء 29 قرآن کریم در 29 ورق، به خط نسخ 12 سطری توسط هنرجویان هنر سوزن‌دوزی، در این اثر هنری قرآنی گلابتون‌ و ابریشم‌دوزی شده است. این دست‌نویس هنری توسط فرنگیس الیاسی طراحی و به همت زهرا طوفانی، شهناز شاکری، فاطمه سیاوش، شهین مطلبی و فریبا مطلبی دوخته شده است. بانو الیاسی، آن را وقف کتابخانه حرم مطهر رضوی کرده تا در این گنجینه نفیس به یادگار بماند.
در قرآن دست‌نویس دیگری، کل قرآن به خط ثلث جلی 39 سطری بر روی 31 ورق از جنس کاغذ گلاسه در ابعاد 95×66 سانتی‌متر به خط محمد تعریفی خشتی؛ از خوش‌نویسان ثلث‌نویس کشور، کتابت و با گالینگور سبزرنگ مجلد شده است. این اثر به سفارش مرحوم حاج ذوالفقار جلایر نوشته شده که پس از فوت ایشان توسط دخترش، به نام ایشان به مجموعه آستان قدس رضوی اهدا شده است.

سفارش ویژه عروس خانم
زوج جوان تهرانی با دستی پُر میهمان مشهدالرضا علیه‌السلام شده و به صحن و سرای رضوی قدم گذاشته بودند. دو جلد قرآن دست‌نویس، هدیه آن‌ها به ساحت مقدس حضرت رضا(ع) بود. هدیه‌ای که قرار بود در آغاز زندگی مشترک‌شان، مایه برکت و استحکام پیوند خانوادگی‌شان شود. آقای دبستانی؛ کارمند دانشگاه،  دو قرآن، یکی قطور و بزرگ و دیگری کوچک‌تر و کم‌حجم‌تر را به خط شکسته نستعلیق، تندنویسی کرده است؛ یک اثر در مدت 30 روز ماه رمضان و دیگری در بیش از 20 روز. این دو اثر به سفارش شهین بهرامی؛ همسر آقای دبستانی، به عنوان مهریه این بانو کتابت شده است. قرآن بزرگ‌تر در ورق‌هایی به رنگ‌های سبز پررنگ و نقره‌ای نوشته شده است. از این رو، خطوط آن به سختی قابل رؤیت است. قرآن کوچکتر، با رنگ سرخ در کاغذی گلبهی نگاشته شده است. به گفته این زوج نیک‌اندیش، رنگ سرخ به نیت خون حضرت اباعبدالله‌الحسین علیه‌السلام انتخاب شده است. شهین بهرامی می‌افزاید: «قرآن کوچکتر پس

از سفر
ی به آستان مقدس امام‌زاده صالح علیه‌السلام، حرم مطهر حضرت عبدالعظیم حسنی علیه‌السلام و حرم مطهر حضرت معصومه سلام‌الله‌علیها به مشهد مقدس رسیده است. همچنین جوهر قلم آن متبرک به آب زمزم شده است».

هدیه‌ای از غرب ایران  به آستان غریب خراسان
پدرش به رحمت خدا رفته بود، دلش می‌خواست به یاد او کاری کند. به فکرش رسید تا قرآنی دست‌نویس کتابت کند و آن را به نیت عزیز از دست رفته‌اش به بارگاه منوّر امام هشتم علیه‌السلام اهدا کند. عمل نیکش، دو سال به‌طول انجامید و این بانوی اهل معرفت را راهی مسیری کرد فراموش‌نشدنی. آذر رستم‌آبادی، اهل کنگاور استان کرمانشاه است. این بانوی خیراندیش به یاد پدرش دو قرآن دست‌نویس، با خودکار آبی که اعراب‌گذاری آن با خودکار رنگی انجام شده، در مدت دو سال نوشته است. یکی از این قرآن‌ها به ترجمه فارسی است. او دراین‌باره بیان می‌کند: «از همان روزی که نوشتن این دو قرآن را شروع کردم، نیتم اهدای آن‌ها به حرم مطهر رضوی بود. با توجه به فرصتم، روزی چند ساعت را صرف این کار می‌کردم. به‌طور مثال، روزهای آخر که قصد سفر به مشهد را داشتیم و باید کتابت قرآن‌ها را تمام می‌کردم تا روزی 8 ساعت را به این کار اختصاص دادم». بانو رستم‌آبادی پس از اهدای اثرش به گنجینه مخطوطات کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، به توصیه‌های ارزنده‌ سیدمحمدرضا رضاپور توجه کرده است تا اثر ماندگارتری در آینده خلق کند. او درباره احساس خود از انجام این کار می‌گوید: «این حس، قابل بیان نیست. قرآن معجزه رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم است و هر لحظه که با آن باشی، این معجزه را بیشتر درک می‌کنی». او با تأکید بر اینکه تعداد اندکی از اعضای خانواده‌اش از نوشتن این قرآن‌ها مطلع بودند، ادامه می‌دهد: «این کاری بود بین من و خدای من که برکات مادی و معنوی بسیاری برایم به ارمغان داشته و نگاهم را به دنیا تغییر داده است. با وجود بهتر شدن وضعیت مادی زندگی‌ام، دیگر ظواهر و مادیات دنیا برایم ارزشی ندارد و آرامش خاصی دارم». او با دیدن خواب پدرش، دریافته که برکات این عمل خیراندیش به روح پدرش هم رسیده است. همچنین احساس می‌کند کار مثبتی در زندگی‌اش انجام داده که ماندگار شده است.

باید و نبایدهای کتابت دست‌نوشته‌ها
افراد بسیاری در کشور با عشق و علاقه خاصی به کتابت کلام الهی می‌پردازند، اما به‌دلیل عدم آگاهی آثاری خلق می‌کنند که دوام چندانی ندارد و با گذشت زمان، ارزش خود را از دست می‌دهد و دچار آسیب‌های جبران‌نشدنی می‌شود. سیدمحمدرضا رضاپور؛ معاون اداره مخطوطات آستان قدس رضوی دراین‌باره می‌گوید: «برای ماندگار شدن هر نسخه دست‌نویس، رعایت اصولی لازم است. اگر نسخه دست‌نویس، قرآن باشد، رعایت موارد دیگری هم به این اصول افزوده می‌شود. از این‌رو به علاقه‌مندان نگارش کلام الله مجید سفارش می‌شود، باید و نبایدهایی را که در ادامه ذکر شده است، رعایت کنند. اگر بستر کار آن‌ها، کاغذ است، سعی کنند از کاغذ دست‌ساز و آهار مهره شده و اگر پارچه است، از پارچه مرغوب و آهار مهره شده استفاده کنند. همچنین کاغذ یا پارچه را به سلیقه خود صحافی و لمینت نکنند. اگر قصد اهدای اثر را به گنجینه آستان قدس رضوی دارند، حتماً درباره اندازه ورق‌ها، حجم و وزن آن با کارشناسان سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی مشورت کنند. (گاهی قرآن‌هایی با حجم بسیار زیاد و وزن چند صد کیلو به این مجموعه اهدا شده است).
از قلم و مرکب مرغوب و رنگ‌های طبیعی استفاده شود. برخی قرآن‌های اهدایی با مداد یا خودکار نوشته شده است. مداد، خودکار، ماژیک و روان‌نویس و مانند آن‌، ابزار مناسبی برای انجام کار ماندگار نیست. برای نگارش قرآن کریم از مشورت کارشناسان این سازمان یا کارشناسان مرکز طبع و نشر قرآن کریم جمهوری اسلامی ایران استفاده شود. چنان‌چه مراجعه و مشاوره میسر نبود، نمونه‌ای از قرآن‌های مورد تأیید و معتبر مانند قرآن نیریزی، عثمان طه و قرآن‌های چاپ مرکز طبع و نشر، سرمشق کار قرار گیرد. گاهی کارهای بسیار پرهزینه، بزرگ، سنگین و زمان‌بر، بدون ارزش هنری فاخر انجام می‌شود.
توصیه می‌گردد چنین کارهایی بر روی کل قرآن کریم انجام نشود بلکه انتخاب برخی آیات یا سوره‌های معروف یا حداکثر یک جزء قرآن کریم کفایت می‌کند. کیفیت کار، به‌خصوص صحت املاء و اعراب قرآن کریم در اولویت کار قرار دارد. از نگارش ترجمه آیات پرهیز شود. چنانچه ترجمه آیات نوشته می‌شود، از یک ترجمه واحد و معتبر استفاده شود».

گزارشگر: آرزو مستاجرحقیقی 
 
گزارش ، موزه ، نسخه ، خطی ، دست_نویس ، قرآن ، مخطوطات ، امام_رضا ، آستان_فرهنگ ، سازمان_فرهنگی_آستان_قدس_رضوی 
 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
عبارات کلیدی:
امتیاز دهید
بیشتر بخوانید
تبادل نظر کاربران
.

دسترسی سریع

  • آُستان مبارک حضرت حسین ابن موسی الکاظم - طبس میقات الرضا
  • کتابخانه و موزه ملی ملک
  • کتابخانه ها و موزه ها و مرکز اسناد استان قدس
  • چاپ و انتشارات آُتان قدس رضوی
  • بنیاد فرهنگی آستان قدس

اشتراک بسته تخصصی فرهنگی


* پست الکترونیک
 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر

نشریه همگام.

موسسات فرهنگی.

.
آُستان مبارک حضرت حسین ابن موسی الکاظم - طبس میقات الرضا
کتابخانه و موزه ملی ملک
کتابخانه ها و موزه ها و مرکز اسناد استان قدس
چاپ و انتشارات آُتان قدس رضوی
بنیاد فرهنگی آستان قدس
تربیت بدنی آستان قدس رضوی
به نشر
موسسه آفرینش های هنری آستان قدس رضوی
.